Лекция · 6.4

Электрондық цифрлық қолтаңба және сертификат

Қағаз құжатқа қолыңды қойып, оның шынайылығын дәлелдейсің. Ал электрондық құжатқа қалай «қол қоясың»? Оны көшіріп, өзгертіп жіберу оп-оңай ғой. Дәл осы мәселені шешу үшін электрондық цифрлық қолтаңба ойлап табылған — ол қағаз қолтаңбадан да сенімдірек болып шықты.

Электрондық цифрлық қолтаңба деген не
Анықтама
Электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) — электрондық цифрлық қолтаңба құралдарымен жасалған, электрондық құжаттың анықтығын, оның тиесілілігін және мазмұнының өзгермейтіндігін растайтын электрондық цифрлық нышандар жиынтығы.

Тарихы қызық: 1977 жылы Р. Ривест, А. Шамир, Л. Адлеман RSA криптографиялық алгоритмін әзірледі (қарапайым цифрлық қолтаңба құру үшін). 1979 жылы В. Диффи мен М. Хеллман құжат авторы қолтаңбасының математикалық эквивалентін тапты. Қазақстанда 2003 жылы «Электрондық құжат және цифрлық қолтаңба туралы» заң қабылданды.

Ашық пен жабық кілт: неге екеу керек

Ойлан: егер тек БІР кілт болса, оны ұрлаған адам сенің атыңнан кез келген құжатқа қол қоя алар еді. Сондықтан ЭЦҚ ЕКІ бөлек кілт қолданады.

Әр пайдаланушы үшін бірегей ашық және жабық (құпия) криптографиялық кілттер жұбы құрылады. Жабық кілт (flash-карта, SIM-карта, жеке куәлікте сақталады) арқылы электрондық құжат шифрленіп, ЭЦҚ жасалады — ол ТЕК саған тиесілі, ешкіммен бөліспейсің. Ашық кілт ЭЦҚ түпнұсқалығын растау үшін қолданылады және тек сенің жабық кілтіңмен бірге ғана жұмыс істейді.

🔐
Аналогия: жабық кілт — сенің үй кілтің (тек сенде), ашық кілт — есіктегі құлып (кез келген адам көре алады, бірақ тек сенің кілтің оны аша алады). Кілт пен құлып бір-біріне сай болмаса, есік ашылмайды.

Қазақстан Республикасының Ұлттық куәландырушы орталығында (pki.gov.kz) кілттерді тіркеуге арналған сертификаттар кітапханасы бар — бұл алаяқтықты болдырмайды. ЭЦҚ алу үшін egov.kz сайтында «Қолтаңба алу» тармағын таңдап, нұсқауды орындау керек (цифрлық кілт бір жылға беріледі).

ЭЦҚ артықшылығы: онлайн үкіметтік органдармен байланыссыз міндетті жауап алу; үйден шықпай мемлекеттік қызмет алу; онлайн-тендерге қатысу; қашықтан қаржы транзакциясын жүзеге асыру.

Практика: MS Word құжатына қол қою
Есеп (орта): цифрлық қолтаңба қою

Берілді: MS Word құжаты, компьютерге орнатылған ЭЦҚ.

Табу керек: құжатқа қолтаңба жолын қосып, оған қол қою.

Шешуі:

1. Курсорды қолтаңба жолы қосылатын жерге қою.

2. Кірістіру → Мәтін → Қолтаңба жолы → Microsoft Office-тің қолтаңба жолы таңдау.

3. Қол қоюшы туралы ақпаратты (аты, лауазымы) енгізу.

4. Қолтаңба жолын екі рет басып, «Қол қою» терезесін ашу.

5. Атын теру немесе қолмен жазылған қолтаңба суретін таңдау арқылы қол қою; сертификатты (ЭЦҚ) таңдау.

Жауабы: құжатта дайын қолтаңба пайда болады, ол «Жарамды қолтаңбалар» тапсырмалар тақтасында көрсетіледі.

⚠️
Маңызды ескерту: цифрлық қолтаңбасы бар құжатты басқа атаумен немесе бумада сақтауға болмайды — қолтаңба жарамсыз болып қалады. Қолтаңба жолын басқа құжатқа көшірсең, ол цифрлық қолтаңбасыз көшіріледі — қайта қол қою қажет болады.
🎯 ҰБТ байланысы
Ашық/жабық кілт функцияларын дәл ажырата білу керек.
1
Жабық кілт — құжатты шифрлеу/қол қою үшін (жеке, ешкіммен бөліспейсің).
2
Ашық кілт — түпнұсқалықты растау үшін (жария болуы мүмкін).
3
ЭЦҚ-сы бар құжатты басқа атпен сақтасаң немесе көшірсең — қолтаңба жарамсыз болады.
Сабақ қорытындысы
  • ЭЦҚ — электрондық құжаттың анықтығы мен өзгермейтіндігін растайтын цифрлық нышандар жиынтығы.
  • RSA алгоритмі — 1977 жыл, ҚР заңы — 2003 жыл.
  • Жабық кілт — құжатты шифрлейді (жеке), ашық кілт — түпнұсқалықты растайды (жария).
  • MS Word-та қолтаңба жолын қосып, сертификат таңдау арқылы құжатқа қол қоюға болады.