Ақпаратты құқықтық қорғау
Интернеттен реферат көшіріп, өз атыңмен тапсырсаң — бұл заң тұрғысынан не деп аталады? Фотобанктен сурет сатып алмай, оны тегін пайдалансаң ше? Бұл сұрақтардың жауабы ақпаратты құқықтық қорғау саласында жатыр — бүгін осы саланы реттейміз.
Ойлан: үстел сияқты материалдық заттың иесі бар екені түсінікті. Ал ән, кітап, компьютерлік бағдарлама сияқты «материалдық емес» шығармашылықтың да иесі бола ма?
Зияткерлік меншік — әдеби, көркем, өнеркәсіптік және басқа да меншік түрлеріне арналған жалпы ұғым; шығармашылық еңбектің нәтижесі болып табылатын мүлік.
Авторлық құқық — автордың мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтары.
ҚР Конституциясының 20-бабы бойынша әрбір азаматтың (мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерден басқа) заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға құқығы бар. Бірақ бұл құқық басқа адамның авторлық құқығын бұзу дегенді білдірмейді.
«Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заң (1996 ж.) ғылым, әдебиет, өнер туындыларын құру мен пайдалануына байланысты қатынастарды реттейді. Оның 7-бабы бойынша авторлық құқық объектілеріне не кіреді?
| Санат | Мысал |
|---|---|
| Әдеби/сценарий | Кітап, пьеса |
| Көркем шығарма | Картина, мүсін, музыка |
| Қолданбалы өнер | Архитектура, дизайн |
| Фотожұмыстар | Фотосурет |
| ЭЕМ-ге арналған программалар | Компьютерлік бағдарлама — ӘДЕБИ шығарма ретінде қорғалады! |
⚠️ Оқушылар жиі ойламайтын факт: компьютерлік бағдарлама заң тұрғысынан «әдеби шығарма» санатына жатады. Компьютерлік бағдарламалар құқықтық дәрежесі бойынша үш топқа бөлінеді: лицензиялық, шартты тегін, еркін таратылатын. Қазақстанда авторлық құқықты қорғаумен «Ұлттық зияткерлік меншік институты» (Қазпатент, kazpatent.kz) айналысады.
«Ақпаратқа қол жеткізу туралы» Заң (2015 ж.) ақпаратқа қол жеткізу мен таратуды реттейді, азаматтарға мемлекеттік құжаттарға қолжетімділік құқығын береді.
Екі бұзушылық та жиі шатастырылады, бірақ олар мүлдем бөлек:
| Ұғым | Мағынасы |
|---|---|
| Плагиат | Басқа біреудің шығармасының немесе ғылыми/техникалық шешімінің АВТОРЛЫҒЫН иелену |
| Қарақшылық | Авторлық құқық иесінің рұқсатынсыз бағдарламалық жасақтаманы КӨШІРУ, пайдалану, тарату |
Плагиатты анықдаудың танымал онлайн-қызметтері: antiplagiat.ru, text.ru, Advego — олар тексерілетін мәтінді өз базасында немесе интернетте табылған мәтінмен салыстырып, бірегейлік нәтижесін көрсетеді. Лицензиясыз бағдарламалық қамтамасыз етуді рұқсатсыз пайдалану әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғады.
- Зияткерлік меншік — шығармашылық еңбектің нәтижесі; авторлық құқық — автордың мүліктік/жеке құқығы.
- Компьютерлік бағдарлама заң бойынша әдеби шығарма ретінде қорғалады.
- Негізгі заңдар: «Авторлық құқық...» (1996), «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» (2015).
- Плагиат — авторлықты иелену, қарақшылық — рұқсатсыз көшіру/тарату.