Виртуалды шынайылықтағы адам
VR көзілдірігін киген адам неге қолын созып, жоқ затты «ұстағысы» келеді? Неге кейбір адамдар виртуалды әлемнен шыққысы келмейді? Технология тек аппаратура емес — ол адамның миы мен сезіміне тікелей әсер етеді. Бүгін осы әсердің оң және теріс жақтарын түсінеміз.
Ойлан: фильм көргенде экрандағы кейіпкерге алаңдайсың, бірақ сен «мен диванда отырмын» дегенді ұмытпайсың. Ал VR көзілдірігін кисең, бұл сезім мүлдем басқаша — сен «осы әлемнің ІШІНДЕМІН» деп сеземсің. Осы құбылысты сипаттайтын термин бар.
Иммерсивтілік — адамның психологиялық жай-күйін қамтамасыз ететін ортаның технологиялық қасиеті; адамның ішкі «Мені» өзін белгілі бір ортаға еніп, онымен өзара әрекетке түскендей қабылдайды.
Неге бұл мүмкін болады? Себебі адам қабылдайтын ақпараттың 80–90%-ы КӨРУ мүшесінен келеді. Сондықтан VR/AR/MR жүйелерінің басты міндеті — көз торында виртуалды әлемнің табиғи бейнесін жасау. Соңғы 30 жылда өзара әрекеттесу технологиясы да дамыды: пернетақта/тінтуірден → «ақылды экрандарға» (тач, дауыс) → түйсікті өзара әрекеттесуге (ым-ишара, көзқарас) дейін.
Иммерсивтілік тек ойын үшін емес — оның нақты практикалық қолданысы бар:
| Сала | Қолдану мысалы |
|---|---|
| Білім беру | «Виртуалды сынып» (Smart Virtual Classroom) — мұғалім мен оқушының синхронды оқу процесі («Bizbirgemiz», Zhanuar 4D — қазақстандық мысалдар) |
| Ғылым | Атомдық/молекулалық әлемді зерттеуді жылдамдату |
| Медицина | Хирургтарды оқыту, операцияны модельдеу, фобиямен психотерапия |
| Сәулет/дизайн | Құрылыс объектісін толық көлемде виртуалды кеңістікте құру |
| Бизнес | Бейнеойындар, сауда-саттық, тікелей эфир іс-шаралары, VR парктер, кинематограф |
VR-дың адам психикасына әсері әлі толық зерттелмеген, бірақ кейбір нақты фактілер белгілі. Ең үлкен қауіп — виртуалды тәуелділік деп аталады.
Виртуалды тәуелділік (virtual addiction disorder) — шынайы өмірде өз орнын таба алмаған адамның виртуалды әлемге ұмтылуынан туындайтын құбылыс; әлі ресми психиатриялық стандартқа енбеген.
Оның үш белгісі бар: 1) компьютер алдындағы уақытты бақылай алмау; 2) осы уақыт туралы жалған сөйлеу немесе жасыру; 3) уақытты зая кетіру (маңызды істерді орындамау). Мұндай тәуелділік әсіресе RPG сияқты рөлдік ойындарда байқалады — адам виртуалды кейіпкердің рөліне толығымен еніп кетеді.
Бірақ теріс жақтары ғана емес, оң жағы да бар: VR арқылы күйзеліске шалдыққан адамдарды емдеу, себепсіз қорқынышты диагностикалау, жад пен зейінді жаттықтыру, мүмкіндігі шектеулі адамдарға басқа ойыншылармен қарым-қатынас жасау мүмкіндігін беру зерттелуде.
Ал көру қабілетіне не болады? Медициналық тұрғыдан VR көзілдірігінің зияны компьютер мониторымен салыстырғанда әлсіз — себебі көз бір нүктеде тұрақтамай, үнемі қозғалыста болады.
Дегенмен басқа қауіп бар — виртуалды әлемге шамадан тыс ену кеңістіктегі бағдарды жоғалтуға, ағзаның вестибулярлық жүйесі проблемаларына әкелуі мүмкін. Сондықтан бас киімін күніне үш сағаттан артық қолданбай, әр жарты сағат сайын үзіліс жасау ұсынылады.
- Иммерсивтілік — адамның виртуалды ортаға «еніп кету» сезімі, көру мүшесі арқылы ақпараттың 80–90%-ы келгендіктен пайда болады.
- Қолдану салалары: білім беру, ғылым, медицина, сәулет, бизнес.
- Виртуалды тәуелділік — шынайы өмірден виртуалды әлемге ұмтылу, үш белгісі бар.
- Дене денсаулығына қауіп — вестибулярлық жүйенің бұзылуы, сондықтан үзіліс жасау маңызды.